Je vader heeft drie jaar geleden een volmacht ondertekend. Breed opgesteld, zei de notaris destijds. Maar nu hij niet meer zelf kan beslissen, blijkt de bank zijn effectenrekening te blokkeren omdat die nergens expliciet in de volmacht staat. Of neem de situatie van een vrouw die haar dochter machtigt voor ‘alle vermogenshandelingen’, waarna haar zoon ontdekt dat zijn zus zichzelf alvast een schenking heeft toegekend. En dan is er nog het onderhandse document dat een stel opstelt via een template van het internet, geldig ondertekend, maar juridisch waardeloos op het moment dat het echt nodig is. Fouten bij een volmacht voor vermogensplanning in België zijn verrassend gewoon, met soms verstrekkende gevolgen. In dit artikel lopen we door de meest voorkomende valkuilen.
Onderhandse of notariële volmacht: wanneer is wat verplicht?
Een onderhandse volmacht stel je zelf op, zonder notaris. Die is geldig voor tal van dagelijkse handelingen, zoals het beheren van een bankrekening of het ondertekenen van huurcontracten. Maar zodra het om onroerend goed gaat, is een notariële volmacht verplicht in België. Dit hangt samen met de regels rondom vastgoed en schenkingen in België. Hetzelfde geldt voor bepaalde akten bij een notaris zelf, zoals het aanvaarden of verwerpen van een nalatenschap.
Het grote praktische probleem: mensen stellen een onderhandse volmacht op voor ‘al het vermogen’, terwijl ze ook een appartement bezitten. Op het moment dat de volmachthebber dat appartement wil verkopen, weigert de instrumenterende notaris de akte gewoon. Soms pas ontdekt op het moment dat de koper al klaarstaat.
Kies dus voor een notariële volmacht zodra er vastgoed in het spel is of kan komen. Die kost iets meer, maar geeft veel meer zekerheid.
Bevoegdheden die te vaak ontbreken, of net te ruim worden omschreven
De vaakst vergeten bevoegdheden in een volmacht voor vermogensplanning zijn effectenrekeningen en beleggingsportefeuilles, het doen van fiscale aangiften, het aanvaarden of weigeren van een nalatenschap en het uitvoeren van schenkingen. Banken hanteren bovendien eigen interne regels en vragen soms een aparte specifieke machtiging voor effectenbeheer, ook als de algemene volmacht breed is opgesteld.
Aan de andere kant worden ‘alle vermogenshandelingen’ of ‘beheer en beschikking over alle goederen’ soms zo ruim geformuleerd dat de volmachthebber vrijwel onbeperkt kan handelen. Dat is een uitnodiging tot misbruik, ook onbedoeld. Een goed opgestelde volmacht benoemt de bevoegdheden concreet en sluit bepaalde handelingen uitdrukkelijk uit wanneer dat nodig is.
Praktijkvoorbeeld: geen clausule over onroerend goed of effectenrekeningen
Stel: Marc (68) geeft zijn zoon een volmacht voor ‘al zijn financiële zaken’. Marc krijgt een hersenbloeding en is niet meer wilsbekwaam. De zoon wil het beleggingsportefeuille van zijn vader gedeeltelijk verkopen om de zorgkosten te betalen. De bank vraagt naar een expliciete machtiging voor de effectenrekening. Die staat er niet in. Resultaat: een vrederechter moet tussenkomen om een bewindvoerder aan te stellen, wat weken tot maanden duurt en geld kost.
Of omgekeerd: de volmacht vermeldt uitdrukkelijk de effectenrekening, maar de ouderlijke woning staat er niet in. De woning kan niet verkocht worden zonder rechterlijke tussenkomst, ook al is dat de enige manier om de zorgfacturen te betalen.
De les is eenvoudig: maak een inventaris van alle vermogensbestanddelen vóór je de volmacht opstelt, en zorg dat elk bestanddeel expliciet gedekt is.
De buitengerechtelijke beschermingsregeling: een miskend alternatief
Weinig families kennen artikel 490 van het Burgerlijk Wetboek. Toch is de buitengerechtelijke beschermingsregeling een heel nuttig instrument. Het laat toe om via een notariële akte, opgesteld zolang iemand nog wilsbekwaam is, vooraf te bepalen wie het beheer overneemt bij verlies van bekwaamheid. Dit is nadrukkelijk anders dan een gewone volmacht: het werkt als een planningsinstrument voor de toekomst, met duidelijke regels over bevoegdheden, verslaggeving en eventuele vergoeding.
Waarom kiezen families er te zelden voor? Deels onbekendheid, deels de misvatting dat een klassieke volmacht hetzelfde doet. Maar een volmacht vervalt in principe bij wilsonbekwaamheid van de volmachtgever, tenzij uitdrukkelijk anders bepaald. De buitengerechtelijke beschermingsregeling is juist ontworpen voor die situatie. Voor wie een groter vermogen heeft of een complexe familiesituatie, is dit de betere keuze.
Hoe voorkom je dat de volmacht vervalt bij wilsonbekwaamheid?
Dit is een van de meest gemaakte fouten bij een volmacht voor vermogensplanning in België. Juridisch gezien eindigt een lastgevingsovereenkomst wanneer de lastgever wilsonbekwaam wordt, tenzij de volmacht uitdrukkelijk bepaalt dat ze ook na wilsonbekwaamheid blijft gelden. Zo’n clausule heet een ‘voortlevingsclausule’ of clausule van onherroepelijkheid.
Zonder die clausule is de volmacht precies op het moment dat je haar het meest nodig hebt, namelijk wanneer iemand niet meer zelf kan beslissen, mogelijk niet meer geldig. Controleer dus altijd of zo’n clausule aanwezig is. Bij een notariële volmacht is dit standaard, bij een onderhandse volmacht wordt het vaak vergeten.
Formuleringsfouten die leiden tot conflict of aansprakelijkheid
Vage taal is de grootste bron van conflicten. Formuleringen als ‘het vermogen beheren zoals de volmachthebber dat gepast acht’ laten te veel ruimte. Concreet zien we in de praktijk problemen wanneer niet is bepaald of de volmachthebber ook schenkingen mag doen, of hij zichzelf mag vergoeden, en of hij mag handelen als de andere partij in een transactie (zogenaamde ’tegenstrijdig belang’).
Een volmachthebber die zichzelf een vergoeding uitkeert zonder dat dat uitdrukkelijk is toegestaan, riskeert achteraf aansprakelijk gesteld te worden door andere erfgenamen. Ook al had hij de beste bedoelingen.
Mag een volmachthebber zichzelf vergoeden of schenkingen doen?
In principe niet, tenzij de volmacht dat uitdrukkelijk toelaat. Schenkingen zijn handelingen die het vermogen van de volmachtgever definitief verminderen en mogen alleen als de volmacht dat specifiek vermeldt, bij voorkeur met een bedragslimiet per jaar of per begiftigde. Schenkingen van onroerend goed vereisen extra aandacht en hebben hun eigen regels. Zonder die vermelding riskeert de volmachthebber dat schenkingen achteraf worden vernietigd door andere erfgenamen.
Hetzelfde geldt voor eigenerfenis: mag de volmachthebber beslissingen nemen die zijn eigen erfaandeel ten goede komen? Dat moet geregeld zijn. Leg ook vast of de volmachthebber een vergoeding ontvangt voor zijn werk, hoe die berekend wordt, en of hij een periodieke verantwoording moet afleggen aan andere familieleden.
Vragen die je een notaris of advocaat moet stellen
Ga niet naar een notaris met een ingevuld template. Stel gerichte vragen om een volmacht te laten opstellen die echt werkt:
- Welke vermogensbestanddelen moeten expliciet worden opgesomd?
- Moet de volmacht ook gelden bij wilsonbekwaamheid, en hoe wordt dat vastgelegd?
- Is een notariële akte noodzakelijk gezien mijn situatie?
- Hoe wordt tegenstrijdig belang voorkomen als de volmachthebber ook erfgenaam is?
- Wat zijn de mogelijkheden van de buitengerechtelijke beschermingsregeling voor mijn geval?
- Welke rapportageverplichtingen leg ik op aan de volmachthebber?
Een goed gesprek met een notaris duurt minstens een uur. Bereid je voor met een overzicht van je vermogen en een lijst van wie je in aanmerking neemt als volmachthebber.
Checklist: tien controlevragen vóór je ondertekent
Gebruik deze lijst om een volmacht voor vermogensplanning te toetsen voordat je je handtekening zet:
- 1. Is de volmacht notarieel als er onroerend goed bij betrokken is?
- 2. Zijn alle vermogensbestanddelen (bankrekeningen, effecten, vastgoed, levensverzekeringen) expliciet vermeld?
- 3. Bevat de volmacht een clausule die haar geldig houdt bij wilsonbekwaamheid van de volmachtgever?
- 4. Zijn de bevoegdheden concreet omschreven, niet alleen in algemene termen?
- 5. Is duidelijk wat de volmachthebber niet mag doen?
- 6. Is geregeld of en hoe de volmachthebber vergoed wordt?
- 7. Zijn de regels rond schenkingen expliciet vastgelegd, inclusief eventuele limieten?
- 8. Is tegenstrijdig belang uitgesloten of geregeld?
- 9. Is bepaald aan wie de volmachthebber verantwoording aflegt?
- 10. Is bekeken of een buitengerechtelijke beschermingsregeling (art. 490 BW) een betere keuze is voor deze situatie?
De fouten die in de praktijk het vaakst voorkomen bij een volmacht voor vermogensplanning zijn te vaag geformuleerde bevoegdheden, ontbrekende clausules voor wilsonbekwaamheid en het weglaten van specifieke vermogensbestanddelen zoals effectenrekeningen of vastgoed. Die fouten kosten tijd, geld en soms ook familievrede. Laat een volmacht opstellen door een notaris die jouw concrete situatie kent, vraag actief door en gebruik de checklist hierboven als startpunt. Een uur voorbereiding nu kan later maanden aan juridische rompslomp voorkomen.
